گفته می‌شود تنگه هرمز نه تنها یک گذرگاه تجاری و نفتی است، بلکه گذرگاه دیگری را نیز در خود جای داده است. آن چیست؟

Haydari Nazar 

26

بله، و به احتمال زیاد منظور چیزی که شنیده‌اید وجود بیش از یک نوع مسیر دریایی در داخل تنگه هرمز بوده است، نه اینکه یک «تنگه دوم» مخفی یا یک مسیر جداگانه مخصوص نفت وجود داشته باشد.

در اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

۱. مسیرهای کشتیرانی برای کشتی‌های تجاری

تنگه هرمز دارای نظام تفکیک ترافیک دریایی (Traffic Separation Scheme) است که از سال ۱۹۶۸ توسط سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، با ابتکار ایران و عمان، به رسمیت شناخته شده است. این نظام، حرکت کشتی‌ها را به مسیرهای رفت‌وبرگشت جداگانه تقسیم می‌کند تا احتمال برخورد کشتی‌ها کاهش یابد.

به زبان ساده:

خلیج فارس → هرمز → دریای عمان

مسیر کشتی‌های خروجی
مسیر کشتی‌های ورودی
و در میان آنها منطقه جداسازی ترافیک.

این مسیرها فقط مخصوص نفت نیستند؛ نفتکش‌ها، حامل‌های گاز، کشتی‌های تجاری، کشتی‌های باری و سایر شناورها از این نظام کشتیرانی استفاده می‌کنند.

۲. همچنین «مسیر ساحلی» یا مسیرهای جایگزین وجود دارد

احتمالاً چیزی که شنیده‌اید مربوط به همین موضوع بوده است.

در شرایط عادی، یک نظام مشخص کشتیرانی وجود دارد؛ اما در بحران اخیر، مسیرها/گذرگاه‌های جایگزینی در نزدیکی سواحل ایران یا عمان مطرح شده‌اند. در ترتیبات اضطراری فعلی، ایران مسئول هدایت در مسیر شمالی و عمان مسئول مسیر جنوبی شده است.

این موضوع برای بحثی که پیش‌تر درباره اظهارنظر ایران مبنی بر اینکه هرمز به وضعیت گذشته بازنخواهد گشت داشتیم، بسیار مهم است.

زیرا مسئله می‌تواند از این حالت:

«همه کشتی‌ها از نظام بین‌المللی معمول عبور و مرور استفاده می‌کنند»

به این حالت تبدیل شود:

«عبور و مرور از طریق گذرگاه‌های مشخص انجام می‌شود و تحت هماهنگی و مدیریت کشورهای ساحلی، به‌ویژه ایران در بخش شمالی، قرار می‌گیرد.»

این وضعیت در سال ۲۰۲۶ نیز به‌طور موقت رخ داد؛ سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرد که نظام قدیمی تفکیک ترافیک به دلیل گزارش‌هایی درباره وجود مین نباید مورد استفاده قرار گیرد و در عوض، کشتیرانی از طریق دستورالعمل‌ها و مسیرهای مشخصی که با هماهنگی کشورهای ساحلی تعیین می‌شوند، سازمان‌دهی می‌شود.

اما نکته دیگری نیز وجود دارد که شاید منظور شما از آن صحبت‌ها باشد

اگر شنیده‌اید که «در هرمز مسیری غیر از مسیر تجاری و نفتی وجود دارد»، ممکن است منظور مسیرهای مورد استفاده کشتی‌های نظامی یا مسیرهایی باشد که شناورهای نظامی در شرایط خاص می‌توانند از آنها استفاده کنند.

در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد:

مسیر کشتیرانی ≠ مسیر نظامی

بر اساس منابع دریانوردی که بررسی کرده‌ام، «یک کانال نظامی مخفی» موازی با مسیر تجاری در داخل هرمز وجود ندارد. اما کشتی‌های نظامی از قابلیت‌ها و قواعد حرکتی متفاوتی برخوردارند و می‌توانند از مسیرهای دریایی‌ای استفاده کنند که لزوماً با مسیر حرکت نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری یکسان نیست.

و مهم‌تر از همه اینکه:

هرمز فقط یک کانال انتقال نفت نیست؛ بلکه یک دروازه دریایی راهبردی برای تمام تردد دریایی میان خلیج فارس، دریای عمان و دریای عرب است.